Dit artikel is verschenen in het tijdschrift Stadswerk #5-2023

Zwerfafval, graffiti, tekenen van vandalisme, en andere sporen van overtredingen in de openbare ruimte zijn kostbaar. Ze kunnen zorgen voor onveilige situaties, ze zijn vaak een belasting voor het milieu en opruimen kost beheerders en gemeenten veel tijd en geld. De grootste kost is echter de impact op de beleving en het gedrag van bewoners. Gedrags- en belevingsonderzoek  laat de grote impact zien en onderstreept het belang van een aanpak die verder gaat dan alleen schoonmaken.

Impact op beleving

Sporen van overtredingen zijn een verbazend grote bron van ergernis. We doen voor gemeenten en beheerders verspreid over Nederland onderzoek naar de beleving van de buurt en beheer door buurtbewoners. Uit de vele antwoorden komt onder andere naar voren dat man-made-problemen zoals zwerfafval, een grote negatieve impact hebben op de woontevredenheid. Maar waarom storen we ons zo aan zwerfafval en bijvoorbeeld minder aan bladeren op de grond? Bewoners zien niet alleen het papiertje of het blikje op de grond, of het gevaar voor kinderen of milieu, wat zij bovenal zien is de ogenschijnlijke achteloosheid waarmee iemand anders het heeft weggegooid. De betreffende persoon had blijkbaar lak aan de veiligheid en het woonplezier van anderen. Dat is wat ons specifiek lijkt te storen. Iemand afval op straat zien gooien, krijgt zelfs vredelievende mensen in een staat van agressie. Hondepoep laten liggen, voordringen, dubbelparkeren hebben hetzelfde effect.  Veel zwerfafval is trouwens niet het resultaat van mensen die dit zo midden op straat gooien. Op recalcitrante pubers na zijn er weinig van zulke koelbloedige overtreders. Veel zwerfafval komt van wegwaaien bij afvalbakken, of van ‘vergeten’ op te ruimen. In onze beleving zien we echter achter iedere verpakking op straat de koelbloedige overtreder.

Sporen van overtredingen zoals zwerfafval en bijplaatsing zorgen voor conflicten. De overtreder, die men in gedachten ziet achter ieder stuk zwerfafval, is niet gezichtsloos. We horen vaak in interviews, de opmerking dat men denkt dat een specifieke groep of persoon altijd de afvalzak naast de container zet of zorgt voor zwerfafval, fout geparkeerde auto’s. De sporen van overtreding lijken voeding voor bestaande vooroordelen over bijvoorbeeld jeugd, toeristen, buitenlanders, flatbewoners en villabewoners.

Sporen van overtredingen verminderen het gebruik van de openbare ruimte. Sporen zoals graffiti en zwerfafval zorgen voor gevoelens van onveiligheid. Dit heeft implicaties; denk aan ouderen die niet meer een specifiek park of winkelcentrum durven te bezoeken. Ook andere bezoekers van winkelgebieden geven aan minder lang te willen winkelen als er veel zwerfafval in een winkelgebied ligt. Winkeliers en bedrijven hebben dubbel last van zwerfafval. Verpakkingen op de grond blijken namelijk het betreffende product minder aantrekkelijk te maken. Het werkt als een soort negatieve reclame. Dit geldt trouwens ook voor de beleving van de gemeente. We zien in onderzoek dat de waardering voor de gemeente, en de betrokkenheid die bewoners ervaren van de gemeente daalt als ergens zwerfafval ligt.

Impact op gedrag

Sporen van overtredingen versterken regelovertredingen. Zo blijkt de aanwezigheid van zwerfafval aan te zetten tot het gooien van afval op straat. Hoe meer zwerfafval hoe groter de waarschijnlijkheid dat iemand ook een leeg blikje op straat gooit. De sporen van een overtreding zetten ook aan tot andere type overtredingen. Zo zet de aanwezigheid van graffiti of fout geparkeerde fietsen aan tot het gooien van rommel op straat. Omgekeerd kan de aanwezigheid van zwerfafval aanzetten tot foutparkeren of zelfs stelen. In onderzoek zien we ook dat mensen minder vriendelijk en hulpvaardig zijn naar elkaar als er zwerfafval in de betreffende omgeving ligt.

De kosten van sporen van regelovertredingen in de openbare ruimte liggen dus niet alleen in het opruimen maar ook in alle belevings- en gedragsconsequenties.

De aanpak

Een effectieve beheeraanpak van sporen van overtredingen heeft bij de opzet ook oog voor de genoemde belevings- en gedragsconsequenties.  Signalen dat bewoners zich storen aan zwerfafval, hondenpoep roepen bij beheerder en gemeente vaak de welgemeende reactie op van meer opruimen en schoonmaken. Het probleem is dat de mate van ergernis niet altijd correspondeert met de hoeveelheid die er ligt. Zo blijken bewoners zich soms erg aan de hoeveelheid hondenpoep te storen, terwijl er op basis van technische schouwen niet veel lijkt te liggen. Een aanpak van alleen extra reinigen heeft dan maar weinig effect. Naast reiniging zal er ook gekeken moeten worden naar andere aanpakken om ergernis en de overtreding-inducerende-effecten tegen te gaan.

Verminder probleem communicatie. Nu de beleving en het gedrag van bewoners een belangrijke uitkomstmaat is geworden van het beheer, is het vormgeven van de communicatie een essentieel beheer-onderdeel. Beheerders geconfronteerd met zwerfafval, vernielingen, hondepoep hebben helaas vaak de neiging om juist deze overtredingen in hun communicatie op te nemen. Ze laten zien waarmee ze geconfronteerd worden, wat ze allemaal moeten opruimen. De wens om dit te communiceren is begrijpelijk. – Men wil overtreders motiveren hun gedrag bij te stellen, door de gevolgen te belichten. – Men wil bewoners, die kritiek hebben op het beheer de zwaarte van hun taak laten zien. – Soms is dergelijke communicatie ook een middel om financiën en aandacht te krijgen voor een groeiend probleem. Al deze redenen zijn begrijpelijk, maar juist het laten zien van de overtredingen werkt het negatieve gedrag en de negatieve beleving in de hand. Campagnes, die laten zien hoeveel afval op de grond is gegooid, communiceren dat het heel gewoon gedrag is en blijken daarmee het gooien van afval op de grond juist in de hand te werken.

Voor de beleving heeft het ook geen positief effect: bewoners die de rommel, hondenpoep of vernielingen nog niet was opgevallen, worden nu ook ontevreden. Bewoners die een minder ernstig beeld hadden voelen zich nog onveiliger. Kortom, verminder dus de “probleem communicatie”, waarbij je de vele overtredingen onder de aandacht brengt. Wat communiceer je dan wel?

Etaleer betrokkenheid, zorg en participatie. In verschillende onderzoeken zien we dat bewoners hun tevredenheid met het beheer baseren op de frequentie waarmee ze de beheerder aan het werk hebben gezien. Juist het je kunnen herinneren van een beheerder in actie heeft een positief effect. Maak gebieden waar veel mensen komen, dan ook schoon op momenten dat er veel mensen op straat zijn en niet alleen om 6 uur ‘s ochtends als je lekker vlot kan doorwerken. Dit heeft als bijkomend voordeel dat het ophoping van zwerfafval tegengaat, met alle negatieve effecten op gedrag en beleving. Kortom,  laat niet het probleem zien, maar de aanpak, de beheerder in actie.

Naast de zorg van gemeente en beheerder wil je specifiek het goede gedrag en de zorg van andere buurtbewoners etaleren. Juist dat beeld blijkt voor regelnaleving en woontevredenheid te zorgen. Organiseer of faciliteer bijvoorbeeld een buurt-opruimdag. Buurtbewoners die gezamenlijk hun buurt opruimen, de speeltuin schoonmaken, een bankje verven. Een prachtige interventie. Ik hoor u denken, “Tja dat hebben we geprobeerd, maar slechts 20 mensen kwamen opdagen, dus we zijn ermee gestopt”. De buurt-opruimdag als interventie is echter niet gericht op de deelnemers, die zijn immers al betrokken. De interventie richt zich op de mensen die er juist niet waren. Zorg dat er veel beeldmateriaal is van de opruimdag. Mensen die samen vegen, vrolijk spul opruimen. Dit fotomateriaal in de buurtkrant, brievenbus flyers, de buurt app, website, billboard in de supermark dat is de interventie. Men ziet de betrokkenheid van andere buurtbewoners bij hun buurt, en dat zorgt voor positief gedrag en een positieve beleving. Hier valt veel winst te behalen, de typische opruimdag is immers op zaterdag of zondagochtend, wanneer er maar heel weinig mensen op straat zijn, en wanneer het initiatief dus door weinig mensen wordt gezien. Zorg bij voorkeur dat de deelname van diverse buurtgroepen zichtbaar is, om bestaande vooroordelen verder te verminderen.

Onderzoek laat zien dat er één belangrijk nadeel kleeft aan het laten zien van dergelijke participatie trajecten. De ervaren waardering voor de gemeente lijkt te dalen. Hier schuilt een belangrijk advies: faciliteer en stimuleer participatie trajecten als gemeente en beheerder, maar zorg ook dat je zelf heel zichtbaar bent in dergelijke trajecten. Etaleer juist de samenwerking met bewoners.